พระแม่โพสพ เทพเจ้าแห่งข้าวตามความเชื่อถิ่นไทย

พระแม่โพสพ เทพเจ้าแห่งข้าวตามความเชื่อถิ่นไทย

พระแม่โพสพ เป็นเทพเจ้าแห่งข้าวตามความเชื่อของไทย ลาว และละแวกลุ่มลุ่มน้ำเจ้าพระยา ชาวนาผู้ปลูกข้าว มักบูชาเพื่อขอความอุดมสมบูรณ์ ในการเพาะปลูกตามฤดูกาล มีชื่อเรียกที่แตกต่างกัน ตามถิ่นที่อยู่

ในภาษาถิ่นมีการเรียกชื่อแม่โพสพแตกต่างกันไป เช่น โพสี ภาษาถิ่นพายัพและอีสานว่า โคสก หรือ เสื้อนา เสื้อไร่ ภาษาไทลื้อว่า ย่าขวัญข้าว ภาษากะเหรี่ยงว่า ภี่บือโหย่ หรือ ผีบือโย ภาษามลายูปัตตานีว่า มะฮียัง

พระแม่โพสพตามความเชื่อแต่เดิมเป็นเทวสตรี แต่ภายหลังได้มีคติปรากฏเป็นบุรุษเพศคู่กัน มีปลาเป็นพาหนะ

ตามตำนานการเกิดพระโพสพ กล่าวไว้ว่า แม่โพสพเป็นเทพธิดา ที่มีความงามประดุจทองคำธรรมชาติ กายมีกลิ่นหอมเหมือนเกสรบุปผชาติในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีตำแหน่งเป็นสนมเอกของพระอินทร์

อยู่มาวันหนึ่งนางนำดอกไม้ไปถวายพระอินทร์ตามปกติ พระอินทร์เห็นรัศมีกายของนางเศร้าหมองกว่าปกติ จึงทราบว่าใกล้หมดบุญบารมีที่สะสมไว้ ต้องจุติไปยังโลกมนุษย์

ก่อนที่ได้จะได้เสวยบารมีเป็นเทพธิดานั้น ได้สร้างกุศลโดยการบริจาควัสดุสิ่งของให้แก่ชาวโลกที่ตกทุกข์ได้ยาก เมื่อนางต้องมาเกิดในโลกมนุษย์อีกครั้ง จึงตั้งใจจะสร้างมหากุศล โดยการบริจาคเนื้อหนังมังสาอุทิศให้เป็นทานแก่ชาวโลกที่อดอยาก จะได้มีอายุยืนสืบไป

พระแม่โพสพ กล่าวทูลลาพระอินทร์แล้ว จึงเสด็จตรงไปยังหิมพานต์ ที่สำนักฤๅษีผู้วิเศษนามว่า “มหาปไลยโกฎิ” เพื่อบูชาขอบารมีช่วยนางได้มีโอกาสอุทิศตน เลี้ยงสัตว์โลกได้ตามความปรารถนา นางจึงขอเนรมิตตนเป็นต้นข้าว เพื่อจะได้แตกดอกออกรวงเหลืองอร่าม ถวายฤๅษีไว้เลี้ยงดูสัตว์โลก

พระฤๅษีจึงหยิบไม้เท้าทิพย์อธิษฐานจิตขอให้เมล็ดข้าวจงแตกกระจายลงสู่พื้นปฐพีทุกแห่งในโลกในทุกทิศ เมื่อจบคำอธิษฐาน พระฤๅษีก็หยิบไม้เท้าตีไปยังเมล็ดข้าว ข้าวก็แตกกระจายเป็นแมงเม่าบินตกไปยังพื้นโลก มนุษย์จึงได้อาหารสำหรับเลี้ยงชีวิตนับตั้งแต่บัดนั้น

บางตำนานกล่าวว่า พระแม่โพสพ เป็นร่างอวตารของพระพรหม ในคราวอาหารขาดแคลนบนโลก จึงได้แบ่งภาคลงมา และเนรมิตให้เกิดเมล็ดข้าวสาลี

นอกจากนี้ยังมีการกล่าวถึงแม่โพสพในอีกภาคของพระลักษมี บ้างก็ว่าคือท้าวกุเวร หรือท้าวเวรสุวรรณ เทวดาประจำทิศเหนือ ซึ่งเป็นคติจากอินเดีย

โดยท้าวกุเวรนั้นเป็นบุรุษรูปร่างอ้วนท้วน พุงพลุ้ย ในพระหัตถ์ถือถุงเงิน ด้วยเป็นเทพเจ้าแห่งทรัพย์สิน แต่ไทยปรับเปลี่ยนมาเป็นเทวสตรี และกลายเป็นเทพเจ้าแห่งข้าว

พิธีกรรมบูชาแม่โพสพ จะทำเฉลว ในหน้านา ซึ่งชาวบ้านเชื่อว่าแม่โพสพจะบันดาลให้มีข้าวปลาอาหารอุดมสมบูรณ์ เป็นมิ่งขวัญของชาวนาในยุ้งฉาง

ลักษณะของแม่โพสพในปฏิมากรรม

“…เป็นหญิงสาวท่าทางอ่อนช้อยสวยงาม ภาพของนางที่สร้างขึ้นเพื่อเคารพบูชาเป็นท่านั่งพับเพียบ มือขวาถือรวงข้าวมือซ้ายถือถุงข้าว แต่งกายนุ่งผ้าถุงห่มผ้าสไบเฉียงแบบหญิงในวังสมัยก่อน”

ในปัจจุบัน การบูชาแม่โพสพได้เสื่อมความนิยมลง โดยเฉพาะชาวไทยเชื้อสายมลายู ที่เลิกการบูชาโพสพเพราะขัดกับหลักศาสนาอิสลาม ต่อมาสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถได้ทรงอุปถัมภ์พิธีกรรมโบราณนี้เมื่อเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2551 บางหมู่บ้านก็มีสตรีแต่งกายเป็นพระแม่โพสพช่วงเทศกาลหรืองานเฉลิมฉลองในท้องถิ่น