Naga Habitat

พญานาค ตำนานความเชื่อเก่าแก่ของเอเชีย ตอน ที่อยู่ของนาค

เราได้รู้จักตำนานการกำเนิดของพญานาค ทั้งที่มาจากวรรณคดีสันสกฤต ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของตำนานและนิยายปรัมปราของนาค ไปจนถึง พญานาคที่ปรากฏในพุทธศาสนา ตามตำนานความเชื่อเก่าแก่ พญานาค อาศัยอยู่ที่ไหน หวยไทยไทยจะพาท่านไปหาคำตอบ

การปรากฏตัวของ “พญานาค” ในวรรณคดีสันสกฤตและบาลี มีถิ่นที่อยู่หลายอย่างแตกต่างกันไป ดังนี้

1. จอมปลวก

สถานที่อยู่ของนาคแห่งหนึ่งคือ จอมปลวก ซึ่งความหมายของจอมปลวกในภาษาสันสกฤต คือ ที่อยู่อาศัยของงู ในมหาภารตะอาศวเมธิกบรรพ ได้กล่าวถึงนาคตักษกะได้ขโมยกุณฑลเพชรของฤษีอุตตังกะ แล้วหายไปในจอมปลวก

นิทานเรื่องหนึ่งในปัญจตันตระ ได้กล่าวถึงพราหมณ์หริทัตตะ บูชาและให้น้ำนมงูที่อาศัยอยู่ในจอมปลวกในทุ่งนาของเขา และเขาได้เหรียญทองเป็นของตอบแทนจากงูนั้น

ส่วนกถาสริตสาคร กล่าวถึงพราหมณ์สามพี่น้อง น้องชายคนสุดท้องที่ชื่อ วิศวทัตตะ ได้ถูกพี่ชายทั้งสองคนกำจัด โดยทำอุบายให้เขาไปใกล้จอมปลวก เพื่อที่จะได้ถูกงูกัด แต่ปรากฏว่าเขาไม่ได้รับอันตรายจากงู กลับได้รับทองคำมากมายแทน

ในชาดกบางเรื่อง ได้กล่าวถึงพญานาคที่ไปบำเพ็ญศีลภาวนาที่จอมปลวกในโลกมนุษย์ เช่น พญานาคในจัมเปยชาดก สังขปาล ภูริทัต

ซึ่งลักษณะของนาคที่อยู่ในจอมปลวกนั้น มักปรากฏในรูปของงูธรรมดา แต่มีลักษณะเป็นสัตว์ทิตย์

2. น้ำ

พญานาคมีความสัมพันธ์กับน้ำมาก นางนาคมาณวิกาในภูริทัตชาดก ได้กล่าวว่าลูกนางมีกำเนิดจากธาตุน้ำอันละเอียดอ่อน ในลิลิตวิสตระ กล่าวถึงนาคที่เป็นผู้บันดาลให้เกิดท่อน้ำอุ่นน้ำเย็นสรงพระสิทธัตถะกุมาร

ในมหาภารตะอาทิบรรพ ได้กล่าวว่าเมื่อพญาครุฑพานาคไปเที่ยวนั้น ได้บินเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากเกินไป เหล่านาคซึ่งเป็นลูกๆ ของนาคกัทรู (กัทรุ) จึงพากับสลบ นางกัทรูจึงสวดอ้อนวอนให้พระอินทร์บันดาลให้ฝนตก เมื่อพวกนาคได้รับน้ำฝนจึงฟื้นขึ้นมา คติความเชื่อของไทยปรากฏในเกณฑ์วรุณศาสตร์ว่า นาคเป็นผู้ให็น้ำ

แหล่งน้ำที่นาคชอบอยู่อาศัยนั้นแบ่งออกตามประเภทได้คือ

สระหรือทะเลสาบ เช่น นาคชันมจิตรกะ อาศัยอยู่ในเมืองหลวงของแคว้นอุดรปัญจาล นาคปาราวตากษะ อาศัยอยู่ในสระใต้ต้นอโศก

ตามฝั่งน้ำหรือในแม่น้ำ ก็เป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่นาคชอบอยู่อาศัย แม่น้ำที่นาคอยู่อาศัยมากได้แก่ แม่น้ำคงคา ในมหาภารตะอาทิบรรพ กล่าวว่าขณะที่อรชุนสรงน้ำล้างบาปในแม่น้ำคงคา นางนาคสาวอลูปีได้ฉุดอรชุนไปยังนาคพิภพ และในเหตุการณ์ที่ภีษมะถูกทรุโยชน์จับถ่วงแม่น้ำคงคา พวกนาคที่อาศัยอยู่ในแม่น้ำได้ช่วยชีวิตไว้

นอกจากแม่น้ำคงคาแล้ว แม่น้ำยมุนาก็เป็นอีกหนึ่งสายมี่มีพวกนาคอาศัยอยู่ ในภูริทัตชาดก ได้พูดถึงนาคพิภพว่าอยู่ใต้แม่น้ำยมุนา ในส่วนของไทย เชื่อว่าในแม่น้ำโขง มีพญานาคอาศัยอยู่

แม้แต่ในทะเลและมหาสมุทร ก็เป็นแหล่งน้ำที่นาคชอบอยู่อาศัย ในมหาภารตะ ได้กล่าวถึงอาณาจักรของพวกนาค ว่าอยู่กลางมหาสมุทร ส่วนในพระไตรปิฏก พระพุทธเจ้าได้ตรัสถึงสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งอัศจรรย์แปดอย่างในมหาสมุทร คือ มหาสมุทรเป็นที่อยู่อาศัยของเหล่านาค ในภูริทัตชาดก กล่าวว่าพญาครุฑกระพือลมแหวกน้ำในมหาสมุทรไปจับนาค

3. ป่าไม้และต้นไม้

ในป่าและต้นไม้คืออีกหนึ่งที่อยู่ของนาค เช่น พญามุจลินท์นาคราชอาศัยอยู่ที่ต้นมุจลินท์ ในมหาวาณิชชาดก กล่าวว่านาคอาศัยอยู่ที่ต้นไม้ใหญ่ เมื่อพ่อค้าตัดไม้เพื่อเอาทรัพย์สมบัติด้วยความโลภ ทำให้พญานาคที่อาศัย ณ ต้นไม้แห่งนั้นฆ่าบรรดาพ่อค้าด้วยความโกรธ

4. ภูเขา

ในมหาภารตุ ภีษมบรรพ์ กล่าวถึงถิ่นที่อยู่ของงูและนาคคือ ภูเขานิษัข ในทัททรชาดก กล่าวว่าบริวารของทัททรนาคราชอาศัยอยู่ ณ เชิงเขา ทัททระ ในคัมภีร์มหาวงศ์ พญาบรรพตนาคราช อาศัยอยู่ในภูเขาชื่อ คณาวาเนนทรบรรพต

5. นาคโลก

ดินแดนของพญานาคที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายคือ นาคโลก ซึ่งอยู่ใต้พื้นโลกลงไป เห็นจากพราหมณ์อุตตังกะ พยายามขุดดินด้วยไม้เท้า เพื่อตามไปเอากุณฑลเพชรคือจากพญานาคตักษกะ แต่ก็ทำไม่ได้ เพราะนาคโลกอยู่ใต้พื้นดินเป็นพันๆ โยชน์

พระอินทร์ต้องมาสถิตในไม้เท้า จึงจะสามารถขุดดินลงไปถึงนาคโลกได้ อาณาจักรของนาคที่อยู่ใต้โลกนั้นเรียกว่า บาดาล หรือ รสเตล ซึ่งเป็นดินแดนที่สวยงามมาก

ในวิธุรชาดก ปุณณกยักษ์ได้ทูลพรรณนานาคพิภพของวรุณนาคราชให้ท้าวเวสสวัณฟังว่า

“…เมืองนาคนั้นเขาเรียกว่าโภควดีบ้าง เรียกว่าวาสานครบ้าง เรียกว่าหิรัญนครบ้าง เป็นเมืองที่เขาสร้างให้แล้วไปด้วยทองสำเร็ขบริบูรณ์ด้วยกองโภคทรัพย์ทุกอย่าง…”

ในชาดกบางเรื่อง ที่อยู่อาศัยของนาคอยู่ใต้ดินลึกลงไปไม่เท่าไรห่ เพียงแต่พ่อค้าขุดดินใต้บ่อน้ำแห้งเพื่อหาสมบัติ ก้อนดินก้อนหินก็หล่นไปถึงที่อยู่อาศัยของพญานาค

ในบริเวณคำชะโนด ชาวบ้านเชื่อกันว่าเป็นทางที่ลงไปสู่เมืองบาดาลหรือนาคพิภพของพญาศรีสุทโธนาคราช

นาคมีที่อยู่อาศัยแตกต่างกันออกไป เช่น อยู่ในจอมปลวก อยู่ในน้ำ ซึ่งอาจเป็นสระ ทะเลสาบ แม่น้ำ ทะเล มหาสมุทร ภูเขา ใต้ดิน และอาณาจักรของนาค ที่เรียกว่านาคโลก โดยนาคที่อยู่ในนาคโลกนั้นมีสภาพเป็นกึ่งเทพ แต่นาคที่อยู่ตามที่ต่างๆ โดยมากมีลักษณะเป็นสัตว์ทิพย์

คนโบราณจึงไม่ค่อยทำลายจอมปลวก ลบหลู่แห่งน้ำ ทั้งสระ บึง หนอง ทะเลสาบ และแม่น้ำ เพราะเชื่อว่าเป็นที่อยู่อาศัยของพญานาค แม้แต่ในถ้ำหากไม่มีความจำเป็นก็จะหลีกเลี่ยงที่จะเข้าไป